2007/Jan/10

เทศกาลภาพยนตร์สั้น ครั้งที่ 10
เรื่อง โดย ธัญสก พันสิทธิวรกุล http://thunska.exteen.com
ภาพ โดย www.thaiindie.com และ มูลนิธิหนังไทย
จากนิตยสาร สารกระตุ้น
ฉบับที่ 9 เดือนตุลาคม 2549

ถ้าวงการหนังคือวงกลมวงหนึ่ง คุณคิดว่าหนังอินดี้ หนังสั้น แบบที่คุณทำ มันอยู่ตรงไหนในวงกลม?

หนังแบบที่เราทำ มันคงไม่ส่องสว่าง ให้พลังงาน หรือยิ่งใหญ่ เหมือนดวงอาทิตย์ และไม่เห็นชัด โดดเด่นแบบดวงจันทร์ แต่มันกระจายตัวตามส่วนต่าง ๆ ในวงกลมนั้น และกระพริบเหมือนดาวดวงบนท้องฟ้า ที่ราวกับพยายามจะกระซิบว่า เราอยู่ตรงนี้นะ มันบอกเล่าเรื่องราว ในภูมิภาคที่มันอยู่ มันบอกความเป็นตัวเอง.....และสวยงาม

นั่นคือคำถามคำตอบเมื่อสามเดือนก่อน ที่นักวิชาการชาวฟิลิปปินส์คนหนึ่งถามผม

วันพุธที่ 24 สิงหาคม 2549
ตี 3:45 น.
ไม่แน่ใจว่าควรเรียกเวลานี้ว่าดึกมาก หรือเช้าตรู่ดี แต่ที่แน่ ๆ ผมนอนไม่หลับ หลับไม่ลงเพราะ หนังสั้น

เหตุแรกเพราะวันนี้เย็น ผมและกรรมการอีก 2 คน (คุณยงยุทธ ทองกองทุน-หับโห้หิ้น และคุณไกรวุฒิ จุลพงศธร-นิตยสารไบโอสโคป) พวกเราต้องมาร่วมกันถกเถียง(และอาจถึงขั้นตบตี) ว่าจะยกรางวัลช้างเผือกสำหรับหนังนักศึกษายอดเยี่ยมให้ใครดีในปีนี้ เหตุสองเพราะอีกวันถัดไป รอบของ www.thaiindie.com ผมจะเปิดโปรแกรมด้วยการฉายปฐมทัศน์โลกของหนังสั้นเรื่องล่าสุดของผม

ผมจะไม่ตื่นเต้นเลยถ้าที่นี่เป็นต่างประเทศ ที่ช่วง 3-4 ปีมานี้เทียวไปฉายนับครั้งไม่ถ้วน แต่ตื่นเต้นทุกครั้ง ที่ได้ฉายในเมืองไทย และคงตื่นเต้นน้อยกว่านี้ ถ้าครั้งนี้ไม่ใช่งานหนังสั้นที่มีมา 10 ปี ที่เป็นเหมือนบ้านเกิดในโลกภาพยนตร์สำหรับผม เช่นเดียวกับอาการตื่นเต้นที่ผมเองก็อยากจะรู้ว่า ผลตัดสินปีนี้จะออกมายังไง หนังเรื่องที่ผมรักจนอยากจะยกรางวัลให้ อีกสองคนเขาจะเห็นด้วยหรือไม่

7 ปีสำหรับชีวิตการเป็นคนทำหนังสั้นของผม 10 ปีสำหรับเทศกาลประกวดหนังสั้นแห่งแรกของไทย 7 ปีที่แล้วผมเดินเข้ามาขอเป็นอาสาสมัครกับมูลนิธิหนังไทย ด้วยต้องการหาที่พักพิง ยึดเหนี่ยว ซึ่งที่นี่ผมพบความศรัทธา คนไม่กี่คนที่ผูกพันกันแน่นเหนียวด้วยภาพยนตร์ คุณโดม สุขวงศ์ , คุณชลิดา เอื้อบำรุงจิต และคุณวิมลรัตน์ อรุณโรจน์สุริยะ คือทีมงานผู้ริเริ่มก่อตั้งเวทีสำคัญแห่งนี้

แม้แต่พี่น้องลูมิแอร์ผู้ให้กำเนิดภาพยนตร์เอง ยังเย้ยหยันเลยว่า The cinema is an invention without a future. ภาพยนตร์เป็นประดิษฐกรรมที่ไม่มีอนาคต เพราะครั้งแรกที่เขาคิดสร้างประดิษฐกรรมที่เรียกว่าภาพยนตร์ เขาตั้งใจเพียงเพื่อจะคิดค้นของเล่นสร้างความบันเทิงชิ้นใหม่ออกสู่ตลาด ในขณะที่คำพูดของคุณโดมที่ผมจำได้ไม่ลืม หนังคือศาสนา โรงหนังคือโบสถ์คือวิหาร คำพูดนี้เองที่ทำให้ผมนับถือศาสนาภาพยนตร์ เพราะสำหรับผม หนังไม่ใช่แค่เครื่องมือให้ความบันเทิง แต่มันคือชีวิต คือการเยียวยา คือการเรียนรู้ คือลมหายใจของเพื่อนร่วมโลก และตัวเรา

ปี 2534 และ 2538 สถาบันเกอร์เธ่จัดสัมนาเชิงปฏิบัติการหนังทดลอง แต่ก็จำกัดวงเพียงศิลปิน นักคิด นักเขียน หรือคนในแวดวงโฆษณา แม้ในหลาย ๆ สถาบันการศึกษาที่เปิดสอนภาพยนตร์เอง แต่ละปีจะมีหนังสั้นออกมาเป็นหนังจบ และมีการโชว์หนัง ไม่ว่าจะ หนังกางจอ(จุฬาฯ) Coreหนัง(ธรรมศาสตร์) ไปยันงานหนังนักเรียน แต่หนังสั้นก็ไม่ได้จำกัดวงแคบเฉพาะกลุ่มนักเรียนหนัง หรือบรรดาศิลปินอีกต่อไป เมื่อกล้องดิจิตอลเป็นของราคาไม่แพงนัก และเมื่อมูลนิธิหนังไทยจัดประกวดหนังสั้นครั้งแรกเมื่อปี 2540 ซึ่งกติกาเปิดกว้างให้กับใครก็ได้ ไม่จำเป็นต้องถ่ายด้วยฟิล์ม ไม่จำกัดแนวทาง แต่จำกัดว่าไม่เกิน 30 นาที

ผมเข้ามาร่วมกับมูลนิธิหนังไทยเมื่อปลายปี 2542 หน้าที่แรกคือทำบัญชีรายชื่อหนังสั้นที่เริ่มสุมกอง สิ่งแรกที่ต้องทำคือดูหนังทุกเรื่อง เช็ครายชื่อทีละม้วน และจัดลำดับตัวเลขให้เป็นหมวดหมู่ หน้าที่ต่อไปเมื่อใกล้งานประกวดซึ่งปิดรับผลงานเดือนพฤษภาคมของทุกปี คือการดูหนังทุกเรื่อง อย่างน้อยเรื่องละ 3 รอบ เพื่อมาถกเถียงกันว่า ควรจะเลือกเรื่องไหนให้เข้ารอบสุดท้าย อันเป็นชุดที่กรรมการจะได้ดู

แต่นอกเหนือจากหน้าที่ ปี 2543 ผมทำหนังสั้นเรื่องแรก

การประกวดในสายหลัก ๆ นั้น จะมีด้วยกัน 3 สาย คือ สายรัตน์ เปสตันยี -หนังคนทั่วไป , สายช้างเผือก-หนังนักเรียนหนัง และ สายปยุต เงากระจ่าง-หนังแอนิเมชั่น แน่นอนว่าผมเองก็อยากจะส่งประกวดกับเขาด้วย แต่เพื่อความบริสุทธิ์ ยุติธรรม ผมจึงไม่มีสิทธิ์คัดหนังเข้ารอบสุดท้ายในสายรัตน์ เปสตันยี ในปีนั้นไปโดยปริยาย(และมีผลทำให้ผมตัดสินใจไม่ส่งหนังเข้าประกวดเวทีนี้อีกเลย เพราะผมเลือกที่จะทำหนัง และยังอยากจะทำหน้าที่คัดเลือกหนังต่อไป)

คงเป็นโชคชะตาที่หนึ่งในกรรมการปีนั้น คือ อภิชาติพงศ์ วีระเศรษฐกุล ซึ่งต่อมาเขาคือคนไทยคนแรก ที่ได้รางวัลจาก คานส์ เทศกาลหนังที่สำคัญที่สุดแห่งหนึ่งของโลก หนังของผมได้แค่ประกาศนียบัตรชมเชย(ที่จนถึงตอนนี้ผมก็ยังไม่ได้ เพราะหนึ่งในกรรมการทำหาย) แต่อภิชาติพงศ์ขอเลือก Private Life ของผม และ My Story ของ ทรงพล ชาญใช้จักร หนังรางวัลรองชนะเลิศอีกหนึ่งเรื่องในปีนั้น ส่งประกวดในเทศกาลแห่งหนึ่งที่แคนาดา ไม่ได้รางวัลครับ แต่เทศกาลนั้นเลือกหนังทั้งสองเรื่องเข้ารอบประกวด จากหนังเป็นร้อย ๆ เรื่องทั่วโลก

สิ่งที่ยากที่สุดของการทำหนัง คือการลงมือทำหนัง

ผมยังจำความรู้สึกนั้นได้ Private Life คือผลผลิตของความท้อโดยแท้ เมื่อผมพยายามเขียนบทหนังเรื่องหนึ่ง แต่จนแล้วจนรอดก็ทำมันไม่สำเร็จ ไม่ต่างกับคนที่ฝันอยากจะทำหนังคนอื่น ๆ ที่คิดว่าบทนี่มันเจ๋งสุดแล้ว และ กูอยากทำ ไม่มีกล้อง แต่เพื่อนมีก็ยืมเพื่อน ไม่มีนักแสดง ก็ให้เพื่อน ๆ เล่น ตัดไม่เป็นก็เพื่อนตัด บทหนังที่ผมคิดว่าเจ๋ง ผมส่งไปให้อภิชาติพงศ์อ่าน แล้วเขาก็ตอกกลับมาว่า เราไม่ชอบว่ะ แต่ผมอยากทำนี่! ฮึ ความดันทุรังมาเจอเข้ากับอุปสรรคใหญ่ คือ ความขี้เกียจ เปลี่ยนใจไปมา และไม่มีการวางแผนล่วงหน้า สุดท้ายก็ถ่ายแล้วล่ม และท้อ

เงินที่รวบรวมไว้ไม่กี่ร้อย ผมบอกเพื่อนว่าขับรถไปพัทยากันเถอะ แล้วระหว่างนั้นเองที่จู่ ๆ ผมก็คิดถึงเรื่องเรื่องหนึ่งในอดีตของผมกับใครคนหนึ่ง ไม่มีบท แต่ผมมีเพื่อนเป็นนักแสดง อีกคนถือกล้องไว้หลังรถ ตั้งมันไว้เฉย ๆ ขับรถไปเรื่อย ๆ ผมบอกสถานการณ์คร่าว ๆ ว่าในแต่ละช่วงเราจะทำอะไรกันบ้าง พูดกันประมาณไหน และนั่นคือที่มาของ Private Life

หนังต้องการคนดู ผมจำความรู้สึกแรกได้ดี ทันทีที่เคาท์นติ้งนัมเบอร์เริ่มนับถอยหลัง 3 2 1 ฉาย.....

ภาพภายในรถ two shot ที่หลังนักแสดงทั้งสองคน(หนึ่งในนั้นคือตัวผมเอง) วิวนอกหน้าต่างรถเคลื่อนไปเรื่อย ๆ คือภาพที่จะได้เห็นใน Private Life ตั้งแต่ต้นจนจบ และระหว่างนั้น ก็มีเสียงเอี๊ยดอ๊าดของเก้าอี้ในโรง คนเริ่มขยับลุก เดินออก ยอมรับว่าน้อยใจ แต่ก็สุขใจว่าในที่สุดก็มีคนได้เห็นมัน

เปล่าเลย ครั้งนี้ผมไม่ได้คิดว่าเจ๋งแล้ว ถึงได้ทำหนังน่าเบื่อแบบนี้ออกมา แต่ผมมีเรื่องที่อยากเล่า อยากทำอะไรสักอย่างให้คนได้เห็นส่วนเสี้ยวของความทรงจำในอดีตที่ผมไม่อยากลืม

แต่ใครจะรู้ว่าหนังทุนต่ำโคตรราคา 400 บาท เรื่องนั้น มันไม่จบแค่นี้ แต่กลับได้ฉายใน แคนาดา มาเลเซีย ฟิลลิปปินส์ ฮ่องกง และจนปีนี้ 2549 มันยังฉายต่อไปไม่เลิกบนเวทีใหญ่ของไต้หวัน-ม้าทองคำ

คงคิดสินะว่าผมคงภูมิใจมากกับการได้ฉายหนังในเมืองนอก ได้บินฟรีท่องเทศกาลแทบจะเดือนเว้นเดือน เปล่าเลย แต่สิ่งที่ผมภูมิใจคือ ผมได้ทำหนังเสร็จหนึ่งเรื่อง เพราะการทำหนังมันคือการเผชิญอุปสรรค ตั้งแต่เริ่มผมต้องทะเลาะกับตัวเองว่า ตกลงแล้วมึงอยากจะทำอะไร ทะเลาะกับเพื่อน ทะเลาะกับคนอื่น จนถึงขั้นทะเลาะกับคอมพิวเตอร์ที่แฮงค์ได้แฮงค์ดี แต่นั่นแหละคือรางวัลที่คนทำหนังทุกคนพึงได้ รางวัลมีค่าที่สุดที่ไม่มีเวทีไหนให้คุณได้ คือประสบการณ์ คือความทรงจำ คือการตัดสินใจว่าควรจะทำต่อไป หรือไปทำอย่างอื่นเสียจะดีกว่า

25 สิงหาคม 2549
ตี 1:38 น.
การประกวดเป็นกุศโลบาย

หลายปีก่อนคุณโดมบอกผมอย่างนั้นในบ่ายวันหนึ่ง ตอนเราคุยกันเรื่องกระทู้ด่าทอผลตัดสินในเว็บบอร์ดแห่งหนึ่ง ที่เดาได้ไม่ยากว่าคนที่เขียน ก็คือพวกที่พลาดรางวัล แววตาของคุณโดม ตอนที่เล่าว่าทำไมถึงคิดจะจัดงานประกวด ผมจะไม่ลืมชั่วชีวิต ผมเห็นบางสิ่งรื้นรินอยู่ในนั้น ผมเห็นความทรงจำ ความภูมิใจ ความหวัง เห็นประวัติศาสตร์ภาพยนตร์ไทย เขาพูดประมาณว่า ก่อนจะมีการประกวด มีแต่พวกนักเรียนหนังทำกัน ทำหนังส่งอาจารย์เพื่อให้จบ ฉายครั้งสองครั้ง แล้วก็ไม่มีใครเห็น เรียนจบก็ไปทำโฆษณากันเป็นแถว ไม่มีใครคิดจะทำหนังสั้นกันอีกแล้ว

การจัดประกวด ไม่ใช่ใครนึกจะจัดก็ทำได้ เพราะสิ่งแรกเลยที่ต้องคิด คือ เงิน ไหนจะเงินรางวัล ค่าสถานที่ ค่าสิ่งพิมพ์ ทำเหรียญรางวัล จิปาถะ บางคนคงคิดว่า มูลนิธิหนังไทย เป็นเศรษฐีถึงมีปัญญาจัดมันได้ทุกปี ไม่ใช่มูลนิธิร่วมกตัญญูนี่ครับ จะได้มีรายได้จากการขายโลงผี เงินทำบุญ แต่หนังในบ้านเราไม่มีใครเห็นค่าขนาดที่ผู้คนจะแห่มาให้เงินสนับสนุน เพราะอย่างไรก็ตามหนังยังคงถูกมองเป็นเพียงสื่อบันเทิง น้อยคนนักที่จะมีสติพอจะนึกได้ว่ามันคือประวัติศาสตร์ชาติ มันคือภาพสะท้อนของยุคสมัย

เช่นนี้เองเมื่อครั้งหนังไทยได้คานส์ จึงไม่มีใครแห่แหนผู้กำกับคนนั้นรอบเมือง แจกทองให้เงินอัดฉีดอย่างนักกีฬาโอลิมปิค เชื่อไหมว่าปีที่ปาร์คชานวุคได้รางวัลที่คานส์ ผู้นำประเทศของเกาหลีจัดงานเลี้ยงใหญ่โต ผู้คนโห่ร้องดีใจ ได้เหรียญตราประกาศเกียรติคุณ และได้นั่งเก้าอี้ข้างประธานาธิบดีในงานเลี้ยงสังสรรค์ เพราะการได้คานส์นั้นเหนื่อยยากกว่าชิงเหรียญโอลิมปิคหลายเท่านัก

จากการสอบถามข้อมูลปีล่าสุดจาก ชลิดา ผู้อำนวยการเทศกาล เธอบอกว่า ปีนี้สปอนเซอร์ที่ได้ มีอยู่ไม่กี่อย่าง ได้แก่ เครื่องดื่มแอลกอฮอล์ยี่ห้อหนึ่ง ที่จะมาแจกฟรีในวันเปิด-ปิดของงาน , เงินจำนวนสองหมื่นบาท สำหรับรางวัลวิจิตรมาตรา 4 รางวัล รางวัลละห้าพัน จากมูลนิธิขุนวิจิตรมาตรา , เงินรางวัลสาขาช้างเผือกพิเศษ และรางวัลดุ๊กซึ่งบริจาคโดย อ.กิตติศักดิ์ สุวรรณโภคิน สองหมื่นบาท , เงินรางวัลห้าพันบาทจากฟิล์มยี่ห้อหนึ่ง สำหรับหนังที่ถ่ายภาพสวย(ด้วยฟิล์มยี่ห้อนั้น) และเงินค่าสถานที่จากสำนักศิลปะวัฒนธรรมร่วมสมัย กระทรวงวัฒนธรรม

แต่ค่าใช้จ่ายอื่น ๆ เช่น ค่าพิมพ์สูจิบัตร(เล่มหนา สวย ข้อมูลเพียบ) ค่าจ้าง ค่าอาหารทีมงาน หรือแม้แต่เงินรางวัลในสาขาอื่น ๆ ที่เหลือ อาทิ รางวัลช้างเผือก รางวัลรัตน์ เปสตันยี ค่าทำเสื้อยืดเทศกาล ค่าเบี้ยบ้ายรายทาง ฯลฯ ล้วนสะสมมาจากน้ำพักน้ำแรง ที่มูลนิธิหนังไทยรับจ๊อบต่าง ๆ มาตลอดปี

คุณคิดว่าการจัดประกวดนี้ มูลนิธิหนังไทยทำเพื่ออะไร?

เรารักงานนี้ เราก็ทำ เราก็สู้ไป สมหวังบ้าง ผิดหวังบ้าง